Drie danseressen, brons, 1920-21; coll. Wiegersma Consultancy and Expertise, België. De beeldjes stonden tot het overlijden van Hendrik Wiegersma op de piano in Huize De Wieger.

Jozef Cantré in de schijnwerpers

donderdag 13 september 2018 - 12:45|Nelly van Rijt

DEURNE - In museum De Wieger in Deurne zijn vanaf komende zondag 16 september drie nieuwe tentoonstellingen te zien. De expositie ‘Jozef Cantré, beeldhouwer en houtsnijder; de Nederlandse jaren 1918-1930’ op de bovenverdieping van het museum voert letterlijk de boventoon. Op de begane grond wordt met name aandacht besteed aan de verzameling volkskunst en aan de kunstenaarsvrienden van huisarts/schilder Hendrik Wiegersma. Tot hen behoorde ook Jozef Cantré. In de ateliers zijn foto’s van Holten's Molen te zien, gemaakt door Harrie Jegerings uit Vlierden. Hoe de graanmolen, olieslagerij en houtzagerij werken, is bovendien te zien in een documentairefilm met historische beelden. De drie exposities zijn tot en met 13 januari 2019 te zien in museum De Wieger.

De eerste expositie van Jozef Cantré in Nederland sinds ruim veertig jaar

Toeval bestaat niet. Elke gebeurtenis heeft zijn eigen tijd, omstandigheden en plaats. Zo ook de aandacht die museum De Wieger in Deurne besteedt aan beeldhouwer en houtsnijder Jozef Cantré (1890-1957). Toen vorig najaar een overzichtsexpositie van deze Gentenaar gepland stond in het Museum van Deinze en de Leiestreek, kortweg Mudel, bereidde kunsthistoricus Peter Pauwels een monografie over hem voor. Tijdens zijn onderzoek voor dat boek kwam hij in contact met de in Brussel gevestigde kunsthandelaar Tjerk Wiegersma, kleinzoon van Hendrik, en verzamelaar van werk van onder anderen Zadkine en Cantré die beiden bevriend waren met Hendrik Wiegersma en elkaar kenden. Tjerk Wiegersma was bovendien voor de tentoonstelling over de vriendschap tussen Ossip Zadkine en Hendrik Wiegersma in het laatste kwartaal van 2016 bemiddelaar tussen bruikleengevers en conservator Lex van de Haterd van museum De Wieger. Pauwels kwam zo op het spoor van de relatie tussen Cantré, Zadkine en Wiegersma en in contact met de conservator van De Wieger. Van de Haterd is niet alleen conservator van De Wieger maar ook groot kenner van het literaire tijdschrift De Gemeenschap, waaraan zowel Wiegersma als Cantré meewerkten. Voor het onderzoek ten behoeve van de monografie stelde Van de Haterd vervolgens kopieën van de briefwisseling tussen Cantré en Wiegersma en tussen Zadkine en Wiegersma ter beschikking aan de schrijver.  
In de tentoonstelling in Deinze bleek hoe belangrijk de Nederlandse jaren van 1918 tot 1930 voor de ontwikkeling van Jozef Cantré als kunstenaar zijn geweest - via jugendstil en symbolisme naar expressionisme - en mede daarmee voor zijn invloed op het Vlaams expressionisme. Aangezien Pauwels goede contacten onderhoudt met de conservator van Mudel, was toen snel het contact tussen hem en Van de Haterd gelegd om juist over die bewogen en productieve Nederlandse jaren van Cantré een tentoonstelling in De Wieger te organiseren. De eerste in Nederland sinds ruim veertig jaar. De laatste expositie over Cantré was in 1975 in museum Van Bommel-Van Dam in Venlo.

Vlucht, asiel, contacten
Aan het einde van de Eerste Wereldoorlog, in oktober 1918, vlucht de Vlaamse kunstenaar Jozef Cantré, net vóór de volledige capitulatie van het Duitse leger, naar Nederland. Hij is namelijk bang - en terecht blijkt al snel - voor represailles en vervolging omdat hij tijdens de oorlog in 1916 een baan had aangenomen als tekenleraar op de onder Duitse leiding opgerichte Nederlandstalige Universiteit in Gent. Ook zijn als niet-vaderlandslievend beschouwde activiteiten voor de vredesbeweging werden hem ernstig aangerekend. Cantré wordt tot vijf jaar gevangenisstraf veroordeeld. Eind 1928 keurt de Kamer een wetsvoorstel ‘Uitdoving van straf’ goed. Dat wordt in 1929 bekrachtigd door de Senaat. Pas begin 1930 verhuist Cantré terug naar Vlaanderen, naar de Leiestreek. Aangezien hij tot minder dan tien jaar was veroordeeld, kan hij rehabilitatie aanvragen. Hij wordt op 4 april 1930 officieel in ere hersteld. Belangrijk voor het vervolg van zijn carrière!  
In 1918 komt Jozef Cantré terecht in Blaricum in de Vlaamse kunstenaarskolonie aldaar, waar hij samenwerkt en vriendschap sluit met de kunstenaars Gustave de Smet en Frits van den Berghe. Zij waren al in 1914 naar Nederland gevlucht uit angst voor een Duitse invasie. Zowel De Smet en Van den Berghe als Cantré ontwikkelen zich, onder invloed van het werk van de kunstenaars van Die Brücke en Der Blaue Reiter en van Nederlandse collega’s als Leo Gestel, Piet Wiegman en Jan Sluijters in de richting van het expressionisme. Cantré maakt beelden en houtsneden en exposeert veelvuldig. Aanvankelijk alleen in Nederland maar in de tweede helft van de jaren twintig ook in België en Parijs. Zijn werk krijgt positieve kritieken, maar hij verkoopt nauwelijks een beeld. Voor zijn inkomsten is hij voornamelijk afhankelijk van zijn houtsneden in de vorm van omslagen en illustraties van Nederlandse en Vlaamse culturele tijdschriften, boeken en bibliofiele uitgaven. In januari 1928 verhuisde Cantré met zijn gezin naar Oisterwijk, waar hij nog twee jaar zou wonen. 

Ontmoeting met Wiegersma
Rond 1925 komt Jozef Cantré in contact met medewerkers van het culturele tijdschrift De Gemeenschap. Via de journalist, dichter en redacteur Jan Engelman leert Cantré Hendrik Wiegersma kennen die ook aan het tijdschrift meewerkt. Tussen beide kunstenaars ontstaat een vriendschap die vooral in de jaren 1925-1930 intensief is. Het contact blijft ook in de jaren daarna bestaan tot de dood van Cantré in 1957. Diverse bezoeken aan Huize De Wieger en een twintigtal brieven en kaarten getuigen daarvan. Wiegersma koopt vooral in de jaren twintig meerdere bronzen en terracotta beelden van Cantré aan en vrijwel al zijn houtsneden. Een representatief deel van die aankopen zal op de tentoonstelling te zien zijn, gecombineerd met een groot aantal werken uit het Museum van Deinze en de Leiestreek en uit particuliere collecties in Nederland en Vlaanderen. Het werk van Jozef Cantré zal getoond worden in de context van enkele werken van zijn vrienden De Smet en Van den Berghe, die met hem tot de belangrijkste Vlaamse expressionisten worden gerekend. Op de eerste verdieping wordt tevens een verbinding tussen het werk van Cantré en Zadkine gelegd.
Vermeldenswaard is verder dat er drie bronzen danseressen worden tentoongesteld die Hendrik Wiegersma ooit kocht van Cantré. Ze stonden tot het overlijden van Wiegersma op de piano in De Wieger. Daarna gingen ze over in andere handen en pas onlangs kon Tjerk Wiegersma ze weer aankopen. Ze zijn voor de duur van de tentoonstelling nu dus terug ‘thuis’. 

Antoon Coolen
Op de begane grond van het museum wordt het werk van Hendrik Wiegersma getoond in de context van zijn leven en zijn artistieke vriendenkring. Dit keer met speciale aandacht voor zijn grote collectie volkskunst. In de Wiegersmakamer op de begane grond zullen naast de boeken van Antoon Coolen die door Hendrik Wiegersma geïllustreerd zijn, zoals Dorp aan de Rivier en De Drie gebroeders, ook diverse boeken van Antoon Coolen te zien zijn met omslagen, tekeningen en houtsneden van Jozef Cantré. De aandacht voor de verzameling volkskunst legt eveneens een relatie met houtsnijder Cantré. Na zijn opleiding aan de Academie werkte Cantré als stagiair bij een bedrijf dat ornamenten voor meubels en paardendraaimolens uit hout sneed. Hij zei daar zelf over dat hij in die tijd meer geleerd had dan op de Academie.  
In zijn latere jaren in Vlaanderen maakte Cantré, naast vrij werk, in opdracht belangrijke beelden voor de openbare ruimte. Maar ook tijdens zijn Nederlandse jaren kreeg hij diverse opdrachten voor ornamenten aan en in gebouwen en voor andere objecten. Hij maakte bijvoorbeeld houtsnijwerk voor particuliere huizen en voor schepen van de Holland-Amerika Lijn. Voor de toren van de kerk van de abdij van Berne in Heeswijk, dichter bij huis, maakte hij als hoeksteen een beeltenis van de ‘boerenapostel’ pater Van den Elsen.

Monografie
De tentoonstelling, samengesteld door conservator Lex van de Haterd, zal worden begeleid door een grote monografie over leven en werk van Jozef Cantré, toegespitst op zijn expressionistische jaren en geschreven door de Vlaamse kunsthistoricus Peter J.H. Pauwels. Hij gaat ook uitgebreid in op de contacten van Jozef Cantré met andere kunstenaars, auteurs, uitgevers, galeriehouders en cultureel geëngageerden in en rond Blaricum, de Randstad, Antwerpen, Brussel, Parijs, Duitsland  en Zwitserland.
Het boek 27,5 x 22 cm, telt 333 pagina’s, inclusief noten en bibliografie, en is rijk voorzien van illustraties, ISBN 9789090305103. 

Opening
De tentoonstellingen over Jozef Cantré en Hendrik Wiegersma zullen zondag 16 september om 15.00 uur worden ingeleid door conservator Lex van de Haterd en kunsthistoricus Peter Pauwels. De tentoonstelling Mens en Molen zal namens Holten’s Molen worden geopend door Tjeu Lammers en Harrie Jegerings.
Museum De Wieger is geopend van woensdag tot en met zondag van 12.00 tot 17.00 uur.

Meer media
Vlnr: Ossip Zadkine, Jozef Cantré en Hendrik Wiegersma in 1927 bij de poort naar de binnenplaats van Huize De Wieger in Deurne. Waarschijnlijk is de foto gemaakt door Joep Nicolas. Meisjestorso, terracotta, 1928-29; coll. Mudel Deinze. De Kus, terracotta, 1929; coll. Alja Neeb-Wiegersma, courtesy Wiegersma Consultancy and Expertise, België. De Timmerman, kleurenhoutsnede, 1925, omslag oktobernummer De Gemeenschap; coll. Peter Pauwels.

Gerelateerde nieuwsberichten

Culinaire filmmarathon DEURNE - Cinema Het Witte Doek houdt komende zondag 18 november een nieuw evenement: Cinema Culinair. Verdeeld over de middag en avond worden in het cultuurcentrum drie films vertoond gecombineerd... 15 november 2018 - 11:19
Kronieken van Deurne in de maak DEURNE - Begin deze week is een start gemaakt met de nieuwe muurschildering Kronieken van Deurne, langs het spoor bij Deurne. De schildering moet treinreizigers straks een beeld geven van... 7 november 2018 - 15:41
Deurne nu in de ban van Peer DEURNE - Het bloed kruipt waar het niet gaan kan. Twee jaar geleden werd met veel succes de theaterproductie In de ban van de Ring opgevoerd. Nu staat Koninklijke Harmonie... 1 november 2018 - 10:54
Leerlingen aan de slag met Music-All in Life DEURNE - Leerlingen van het Peellandcollege en Willibrord Gymnasium zijn al weken bezig met een groot gezamenlijk project. Zondagmiddag 25 november wordt namelijk de muziekproductie Music-All in Life opgevoerd in... 18 oktober 2018 - 13:08
Cultureel Deurne heeft veel te bieden DEURNE - Deurne heeft veel te bieden op cultureel gebied. Dat bleek vandaag tijdens de twee evenementen Cultuurparade en Cultuur op het Plein. De Cultuurparade bood twee wandelroutes uitgezet langs... 30 september 2018 - 22:08
Deurne is in 2019 uit de kunst! DEURNE - Het thema van Deurne Palet van de Peel is volgend jaar: Deurne uit de kunst. VVV Deurne houdt woensdag 19 september in samenwerking met Leef Deurne de bijeenkomst... 6 september 2018 - 16:52