Gids Rien Crooijmans demonstreert het gereedschap dat bij het turfsteken gebruikt werd. (Foto: Marius van Deursen)

Turfsteken in Deurne: terug in de tijd van het zwarte goud

donderdag 6 augustus 2015 - 11:21|Ine van Hal

DEURNE – De generatie inwoners van de Peelgemeenten die met vader of opa De Peel introk om turf te gaan steken wordt langzaam ouder. Steeds minder volwassenen kunnen uit eigen ervaring vertellen hoe ze, voorzien van een ransel met boterhammen of ‘streuf’ en een kruik kouwe thee, aan het werk togen in De Peel. Om dat belangrijke stukje geschiedenis voor het nageslacht te bewaren, heeft VVV Deurne in samenwerking met het Toon Kortoomspark een turfveldje aangelegd in Deurne. In juli en augustus zijn er elke zaterdag om 14.00 en om 15.00 uur demonstraties turfsteken.

De demonstraties zijn een initiatief van het Toon Kortoomspark in samenwerking met VVV Deurne. Zij pachten het turfveld van Staatsbosbeheer. De gidsen Jan van Lierop, Loes van den Heuvel en Rien Crooijmans van VVV Deurne verzorgen de excursies. Toegangskaarten zijn verkrijgbaar via de VVV en bij het Toon Kortoomspark, Griendtsveenseweg 80 in Deurne. Voor groepen zijn de demonstraties het hele jaar door te boeken.
Afgelopen zaterdag 1 augustus leidde Rien Crooijmans een groepje rond op het turfveld. Een leuke ervaring; niet alleen interessant voor bezoekers van buiten de Peelregio. Ook voor wie De Peel al kent is het uurtje terug in de tijd van het zwarte goud de moeite waard.

Plaggenhut
Crooijmans vertelde zijn publiek onder meer over de plaggenhut op het turfveldje in het naast het Toon Kortoomspark gelegen bos. De turfstekers die in loondienst werkten moesten vaak 20 tot 25 km lopen naar het turfveld. Daarom bouwden ze plaggenhutten waarin ze doordeweeks verbleven.
“Er hebben in De Peel tientallen van dergelijke hutten gestaan”, aldus Crooijmans. “De turfstekers namen van thuis een zij spek, eieren, boekweit, worst, olie en een kruik jenever mee om de week door te komen.”
Hij demonstreerde een weekkalender zoals de Peelwerkers die gebruikten: een turf waarin zeven stokjes gestoken werden. “Elke dag haalden ze er een stokje uit, zo wisten ze wanneer de week om was.”
De bezoekers namen een kijkje in de plaggenhut; een armoedig onderkomen vol kieren met een schamele inrichting. Er was een waslijn met daaraan onder meer een molton hemd met lange mouwen.
“Vanwege de kou droegen de turfstekers dik molton ondergoed met lange pijpen en mouwen”, vertelde Crooijmans.

Snelzeiker
De gids wees zijn publiek op een katoenen onderbroek aan de waslijn die hij een ‘snelzeiker’ noemde. “Particulieren die een turfveldje pachtten in De Peel vervoerden hun turf per trekschuit over het Kanaal van Deurne. Anders dan de trekschuiten van de turfmaatschappijen die getrokken werden door paarden, waren het vooral de vrouwen en meisjes die de particuliere turfschuiten voort trokken. Stoppen, bijvoorbeeld bij hoge nood, was er niet bij want dan voer de schuit vast. Daarom droegen de vrouwen onder hun rokken een onderbroek met een klepje, dat ze konden openen om de nood al lopende te lenigen”, aldus Crooijmans.

Veenmos
De oorsprong van turf, ‘peat’ voor de Amerikaanse toeristen in het gezelschap, is spagnum; een verzamelnaam voor de vele verschillende soorten veenmos waar turf uit groeit. Naar gelang de weersomstandigheden groeit turf een halve tot 1 mm per jaar.
“In De Peel waren de turflagen wisselend tussen 4 en 7 meter dik. In de loop der jaren zijn de meeste ontgonnen”, vertelde de gids. “Veen is opgebouwd uit verschillende lagen. De bovenste laag bestaat uit plaggen, die gebruikt werden voor de bouw van plaggenhutten en als humus voor De Peel. De volgende laag, het bonkveen, werd voornamelijk gebruikt als turfstrooisel. Daaronder zit een laag grauwveen, dan de loklaag die ook wel ouwewijvenhaar genoemd werd en daaronder zit pas het ‘zwarte goud.’ De bodem onder het zwarte veen is niet waterdoorlatend en werd 'derrie’ genoemd.”
Voor elke laag was er een bijpassend stuk gereedschap. Zoals een circa 7 kg wegende bonkspade, die niet in de grond gestoken maar met kracht in de bodem gegooid werd. De turf werd gestoken met een stikker en met een oplegger op een houten kruiwagen geladen. Tientallen keren op een dag moest een volgeladen kruiwagen uit de put over een houten balk naar boven gereden worden.

Peelverhalen
Crooijmans doorspekte zijn demonstratie met verhalen. Onder meer over de Romeinse helm die in 1910 in De Peel gevonden werd door turfsteker Gabriël Smolenaars, in de volksmond Gebbel genoemd. En over verhalen van de Hellehond, die ouders aan hun kinderen vertelden om ze angst aan te jagen voor het moerasgebied. Zo wilden ze voorkomen dat de kinderen al spelend De Peel in zouden gaan en in het moeras zouden blijven steken.
Ook vertelde hij over de rivaliteit tussen het turfbedrijf NV Maatschappij Helenaveen en de gemeente Deurne. Eigenaar Jan van de Griendt weigerde de gemeente Deurne het gebruik van de door de maatschappij gegraven Helenavaart. Dat kanaal diende als afwatering voor het veengebied en voor het vervoer van turf.
De gemeente Deurne, waar men inmiddels begrepen had dat met de turfwinning goed geld te verdienen was, liet daarop een tweede kanaal graven. Het Deurnes Kanaal loopt voor een deel evenwijdig aan de Helenavaart.

Beschermd
Crooijmans besloot de excursie met de opmerking dat het demonstratieveldje, net als De Peel, beschermd gebied is waar het steken van turf niet meer toegestaan is.
“Wel goed dat het beschermd wordt en op deze manier bewaard blijft voor het nageslacht”, merkte iemand uit het gezelschap op.
Josine Görtzen, Pierre Gorissen en de 12-jarige Niek uit Deurne genoten na afloop van de demonstratie nog even na van een ijsje op het terras van het Toon Kortoomspark.
“We hebben eerder in Schotland al eens gezien hoe turf gestoken wordt, die wordt daar nog gestookt”, vertelde Josine Görtzen. “Dat hier zoveel veengrond afgegraven is heb ik me nooit gerealiseerd. De plek waar we nu zitten moet in het verleden meters hoger gelegen hebben.”
Ook de 53-jarige Martien van Rijt uit Zeilberg maakte het zich gemakkelijk op het terras. “Onze generatie is de laatste die bewust meegemaakt heeft dat hun vaders en opa’s De Peel introkken om turf te gaan steken. De generaties na ons kennen dat nog alleen van overlevering en uit boeken”, aldus Van Rijt.

Turfweetjes
Elke turf had een afmeting van 38 x 15 cm en woog zo’n 8 of 9 kg. Na het steken werden de turven ‘in slag gegooid,’ zoals het eerste drogingsproces genoemd werd. Vervolgens werden ze op ‘stoeken’ gestapeld, altijd in stapels van 16 stuks. De stoeken werden zo’n 5 tot 6 keer omgezet om de turf goed te laten drogen.
De periode van turfsteken begon na carnaval en duurde tot de patroonsdag Petrus en Paulus, die in het laatste weekend van juni gevierd werd. In gunstige weersomstandigheden was de turf rond oktober voldoende gedroogd en geschikt om op te stoken. De turf werd voornamelijk gestoken door loonwerkers, die 12 cent per 2,5 kuub -circa 225 turven- kregen.
Veel particulieren die rondom De Peel woonden pachtten stukjes veengrond om er turf te steken voor eigen gebruik.

Meer media

Gerelateerde nieuwsberichten

Levens, gewijd aan de vrije kunsten DEURNE – Beeldhouwer Joep Coppens wordt volgend jaar 80 jaar en viert met de zondag 12 mei te openen expositie 3x Coppens in Beeld dat hij zestig jaar geleden zijn... 10 mei 2019 - 10:43
Trijntje Oosterhuis op Royal Music Night DEURNE – Ook dit jaar is de Oranjevereniging er weer in geslaagd om twee topartiesten naar Deurne te halen voor The Royal Music Night op vrijdag 26 april: Trijntje Oosterhuis... 26 januari 2019 - 11:31
Lezingenreeks Helenaveen van Toen HELENAVEEN – Ook in 2019 wordt in Helenaveen de historische lezingenreeks voortgezet. In de eerstvolgende aflevering op maandag 28 januari vertelt Joop Hendrix uit Helmond over vliegtuigcrashes in de Peel... 25 januari 2019 - 09:13
Mooiste Modernisten in De Wieger DEURNE - Van 20 januari tot en met 5 mei 2019 is op de bovenverdieping van Museum De Wieger een selectie uit de eigen collectie van het museum te zien... 17 januari 2019 - 10:54
Debuutsingle Natasja Poels in stijl gepresenteerd DEURNE – Trots op Jou. Zo heet de debuutsingle van de Deurnese zangeres Natasja Poels. De single werd gisteren gepresenteerd in de zaak van haar zus Ramona in Deurne: Koonings... 7 december 2018 - 08:41
Kunstenaars pakken extra uit in themajaar DEURNE/ASTEN - Kunstenaars die zijn aangesloten bij Stichting Open Atelier Dagen Deurne-Asten gaan komend jaar naast het reguliere evenement hun atelier vaker openstellen. Dit in het kader van het themajaar... 6 december 2018 - 11:54